Ένα ταξίδι στο παρελθόν μέσα από το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας

Εισαγωγή-επιμέλεια:  Θεοδωρίδου Στελλίνα, Τ. Ιωάννα, Τ. Μαρίνα.

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πόση ιστορία βρίσκεται καταγεγραμμένη, με την οποία η πλειονότητα των ανθρώπων δεν έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή; Χάρη στην καθηγήτρια μας της Ιστορίας Χρυσούλα Δρίτσαρη, αποκτήσαμε το προνόμιο να βιώσουμε αυτή τη μοναδική εμπειρία και να κάνουμε μια αναδρομή στο παρελθόν με την επίσκεψή μας στο ιστορικό αρχείο Μακεδονίας στη Θεσσαλονίκη.

Στις 6 Μαρτίου 2026 μας υποδέχτηκε θερμά η διευθύντρια του αρχείου κα Ιορδανίδου και μας παρουσίασε την ιστορία του κτηρίου, το οποίο λειτουργούσε παλιά ως ρωσικό νοσοκομείο και έπειτα ως μαιευτήριο. Στη συνέχεια η υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του αρχείου ιστορικός κα Χατζηισαάκ μας ξενάγησε και μας έφερε σε επαφή με γνήσια τεκμήρια της ιστορίας. Είχαμε την τύχη να τα επεξεργαστούμε και εμείς οι ίδιοι, γεγονός που αποτέλεσε μια μοναδική και αξέχαστη εμπειρία για τον καθένα μας.

Το Γ1 Ανθρωπιστικών Σπουδών βαδίζοντας στα μονοπάτια της έρευνας κατέγραψε κάποιες σημειώσεις.

Ο Κωνσταντίνος Γ. γράφει:

«Διάβασα για τη Θεσσαλονίκη τι έγινε στην πυρκαγιά του 1917. Πληροφορίες για κατοικίες προσφύγων και προσφυγικά στρατόπεδα. Αρχεία για ίδρυση σωματείων με ονόματα, Βερικέτης, Ξυστρής, Γκατζόλης, …και τις υποχρεώσεις και αρμοδιότητες των μελών…»

Η Στελλίνα Θεοδωρίδου γράφει:

«Διάβασα για τους μουσουλμάνους στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, από τον Απρίλιο ως τον Αύγουστο του 1924, για την ελληνοβουλγαρική σύμβαση, τη λίστα μουσουλμάνων κατοίκων, για έναν πολίτη που δολοφονήθηκε από Βούλγαρους μετανάστες και κρούσματα παρανομίας Βουλγάρων μετά την συνθήκη ανταλλαγής πληθυσμών. Είδα μια αναφορά για τη διαρπαγή ενός χαλιού από μουσουλμάνους και στοιχεία από το πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης από το 1925. Επίσης, είδα σχεδιαγράμματα ανοικοδόμησης ιερών ναών και εγκυκλίους σχετικά με ανέγερση νέων ναών. Διάβασα άρθρα σε εφημερίδα της εποχής που υποστήριζαν τους πρόσφυγες που ήρθαν στην πόλη.» 

Η Μαρίνα Τ. γράφει:

 «Στα αρχεία που είδα έμαθα πληροφορίες για τον πανελλήνιο σύλλογο γυναικών με χρονολογία 1917, είδα στοιχεία για τον καθορισμό «γαιών γηγενών και προσφύγων» στην Κοζάνη που αφορούσαν εκτάσεις, δέντρα και κατοικίες. Ακόμη, φυλλομέτρησα άλμπουμ με φωτογραφίες προσφύγων που ζούσαν σε σκηνές στη Θεσσαλονίκη. Μου έκανε εντύπωση το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Μακεδονία του 1929 με ζωγραφιά του νικητή των τότε εκλογών, Ελευθερίου Βενιζέλου, και τίτλο ¨Εκείνος που κρατάει καλά το πηδάλιο¨. Ακόμη, είδαμε πολλές ενδιαφέρουσες διαφημίσεις για προϊόντα της εποχής που μας ταξίδεψαν στον χρόνο, όπως της Columbia».

Η Ιωάννα Τ. γράφει:

«Είδα συλλογή με εικόνες με πρόσφυγες που ζούσαν σε σκηνές και σε παράγκες στη Θεσσαλονίκη. Διάβασα τη Σύμβαση Ανταλλαγής πληθυσμών της Λοζάνης σε φωτοαντίγραφο. Ξεφύλλισα την εφημερίδα Μακεδονία του 1929, διάβασα ψυχαγωγικά άρθρα και περιεργάστηκα τις διαφημίσεις.»

Η Νεφέλη Οικονόμου γράφει:

 «Στις πήγες που μελέτησα αναφέρθηκε αρχικά το πρόβλημα της αποκατάστασης των προσφύγων και ειδικότερα αυτό της στέγασής τους. Συγκεκριμένα καταγράφονταν ενέργειες μέσω των επανειλημμένων αιτημάτων για την οριστική πραγματοποίηση συνοικισμού στο Δήμο Συκεών της Θεσσαλονίκης με όνομα Συνοικισμός Πέτρου Λεβαντή. Έπειτα, ανάμεσα στα έγγραφα υπήρχε η παράκληση πρόσληψης μιας γυναίκας σε υπηρεσία του δήμου για γραφική δουλειά. Η γυναίκα βρισκόταν σε απόλυτη ανάγκη εργασίας λόγω της πολυμελούς οικογένειάς της και του ανάπηρου πατέρα της. Τέλος, παρατήρησα πιστοποιητικά δημοτών της Καλαμαριάς, όπως υπηρεσιακά σημειώματα, αιτήσεις πιστοποιητικών οικογενειακής κατάστασης προσφυγικής ιδιότητας, διάφορες βεβαιώσεις και πολλά άλλα.»

Η  Χαρά Α. γράφει :

«Μελέτησα αρχεία του 1ου γυμνασίου Θεσσαλονίκης, όπου υπάρχουν οι καταστάσεις των μαθητών (καταγωγή, ηλικία) και καταγραφές για τα δίδακτρα του καθενός. Εκεί φαινόταν ότι  απαλλάσσονταν οι πρόσφυγες που δεν ήταν σε θέση να πληρώσουν. Είδα στη συνέχεια καταστάσεις των τελειόφοιτων και των εξετάσεων τους, που έχουν υπογραφεί από τον γυμνασιάρχη και τους καθηγητές τους. Εκεί καταγράφεται και ποιοι καλούνται σε επανεξέταση της φοίτησης τους και ποιοι αξίζουν να «περάσουν»,  καθώς υπάρχει κατάλογος με τους στάσιμους μαθητές με την υπογραφή των καθηγητών τους.» 

Ο Χρήστος Σ. γράφει:

«Στην επίσκεψή μου στο αρχείο μελέτησα την έκδοση «Λόγοι Χρυσοστόμου» του 1820 στα Καραμανλίδικα, μια γραφή των Τουρκικών με ελληνικό αλφάβητο που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες για λόγους μυστικότητας. Παράλληλα, εξέτασα τα ιδρυτικά στοιχεία του ΠΑΟΚ, καταγράφοντας το πρώτο διοικητικό συμβούλιο υπό τον Ευάγγελο Μυλωνά και διάβασα το Άρθρο 1 του καταστατικού, το οποίο ορίζει τον σκοπό του συλλόγου για τη διάδοση της σωματικής αγωγής σε όλες τις κοινωνικές τάξεις της Θεσσαλονίκης.»